Bạn đang đứng trước một ô cửa kính phủ đầy hơi nước, cố gắng nhìn xuyên qua để tìm thấy con đường phía trước, nhưng tất cả chỉ là một màu xám đục mờ ảo. Tôi biết cảm giác đó; nó khiến ngay cả một quyết định nhỏ nhất cũng trở nên nặng nề như chì. Chúng ta thường bị ám ảnh bởi việc phải tìm đúng thời điểm hoặc một kế hoạch hoàn hảo, như thể cuộc đời là một chiếc thang thẳng tắp mà mỗi bước chân đều phải đặt chính xác vào nấc tiếp theo để tiến lên phía trước.
Tôi từng rời vị trí ổn định ở công ty nước ngoài để lập công ty riêng, và trong hơn mười năm điều hành, không chỉ một lần tôi đứng trước tình trạng không biết công ty nên đi đâu tiếp. Những lúc đó, tôi nhận ra rằng xã hội đang quá đề cao phương hướng mà quên mất giá trị của những khoảng dừng. Thực tế, cuộc đời giống như một đường xoắn ốc; những giai đoạn chững lại không phải là ngõ cụt mà là nền móng cần thiết để ta tái định hình chính mình, dù ý nghĩa thực sự của chúng thường chỉ được nhận ra khi chúng ta nhìn lại từ một vị trí cao hơn.
Sự rõ ràng mà bạn hằng khao khát thực chất là một sản phẩm phụ của hành động, chứ không phải là điều kiện cần có trước khi bắt đầu. Chúng ta thường nhầm lẫn giữa việc chờ đợi sự chắc chắn và sự cẩn trọng, trong khi thực tế, việc đứng yên sau lớp kính mờ chỉ làm nỗi sợ dày thêm. Mỗi phút giây trôi qua mà không có chuyển động nào là một cơ hội bị bỏ lỡ để thu thập dữ liệu thực tế từ các trải nghiệm thực tiễn nhằm điều hướng chính xác hơn.
Cái giá của việc tiếp tục đợi chờ cho đến khi mọi thứ sáng tỏ thường lớn hơn rất nhiều so với cái giá của một bước đi sai nhưng có thể đảo ngược. Nếu bạn chỉ bước một bước nhỏ và nhận ra mình nhầm hướng, bạn vẫn có thể quay lại để chọn lối khác. Nhưng nếu bạn không bước, bạn sẽ mãi kẹt lại sau ô cửa mờ kia. Tầm nhìn chỉ được mở rộng khi đôi chân ta thực sự chạm vào mặt đất của những thử nghiệm mới mẻ và chấp nhận rằng mọi sự hiểu biết đều đến sau sự dấn thân.
Xem nhanh bằng slide, nếu bạn chưa có thời gian đọc hết
Cần bản chỉnh sửa được để dùng lại trong nội bộ: tải file PowerPoint (.pptx).
Đứng yên không phải là cẩn trọng
Trong quản trị và đời sống, chúng ta thường bị mắc kẹt bởi một niềm tin phổ biến: phải suy nghĩ thật thấu đáo, tìm ra đam mê mãnh liệt hoặc sở hữu một bản kế hoạch hoàn hảo rồi mới nên hành động. Quan điểm này thực tế có phần đúng đối với những quyết định nhỏ nhặt hàng ngày hoặc khi chúng ta đã nắm giữ trong tay đầy đủ các dữ liệu cần thiết để phân tích. Tôi từng nghĩ rằng việc dừng lại để cân nhắc mọi rủi ro là một cách tiếp cận an toàn và đầy trách nhiệm đối với sự nghiệp của mình. Tôi tin rằng nếu mình ngồi đủ lâu với các bảng tính và mô hình dự báo, con đường đúng đắn sẽ tự khắc hiện ra như một phép màu. Tuy nhiên, thói quen trì hoãn dưới danh nghĩa chuẩn bị dữ liệu thường chỉ là cách ta lừa dối bản thân để tránh phải đối mặt với nỗi sợ hãi.
Việc đứng yên trong trạng thái bất định kéo dài thực chất không phải là sự cẩn trọng mà là một biểu hiện của việc không thể chịu đựng sự mơ hồ. Khi thông tin bị thiếu hụt hoặc gây xung đột, tâm trí con người có xu hướng cảm thấy bị đe dọa và lo âu. Thay vì đối mặt với sự phức tạp, chúng ta chọn cách bám víu vào những diễn giải đơn giản hoặc cứng nhắc để tránh phải đưa ra lựa chọn. Tôi nhận thấy cách hiểu thông thường này đã bỏ sót một cơ chế tâm lý quan trọng: sự mơ hồ không mất đi nhờ suy nghĩ, mà nó chỉ bị đẩy lùi thông qua việc tiếp xúc trực tiếp với thực tế. Khi thông tin quá nhiều hoặc quá mới, việc ngồi im chỉ khiến bạn thêm rối loạn trong những vòng lặp suy diễn không có hồi kết.
Rõ ràng đến sau bước chân
Lý do khiến bạn không thể nhìn thấy tương lai là vì phiên bản tương lai của doanh nghiệp và chính bản thân bạn thực sự chưa tồn tại để mà quan sát. Tương lai chỉ dần lộ diện khi bạn bắt đầu thử nghiệm các phương án khác nhau dựa trên khả năng chịu đựng sự bất định. Thực tế chỉ được định hình thông qua tương tác, không phải qua việc quan sát từ xa. Nếu bạn chỉ ngồi một chỗ và phân tích, mỗi ngày bạn sẽ thấy một kết quả dự báo khác nhau tùy thuộc vào tâm trạng hay một mẩu tin tức vừa đọc được. Tôi hiểu cảm giác này vì tôi cũng từng rơi vào trạng thái tê liệt vì phân tích quá mức, nơi mọi con số đều trở nên vô nghĩa nếu không có sự nhúng tay vào thực tế.
Giả sử bạn đang điều hành một mảng kinh doanh đã chững lại trong nhiều năm và đang cân nhắc việc đóng cửa nó. Nếu bạn dành toàn bộ thời gian để ngồi trong phòng làm việc và xem xét sổ sách cũ, bạn sẽ bị giằng xé giữa việc tiếc nuối những gì đã xây dựng và nỗi sợ hãi về việc thất bại. Thay vì thế, hãy thử một thay đổi nhỏ mang tính thực nghiệm, chẳng hạn như tạm dừng nhận các đơn hàng mới cho mảng đó trong vòng một quý. Khi bạn thực sự hành động như vậy, cảm xúc thật và các phản ứng thực tế từ thị trường sẽ cho bạn câu trả lời xác đáng hơn bất kỳ bản phân tích nào trên giấy. Đó là lúc bạn kiểm chứng xem mình thực sự cảm thấy nhẹ nhõm hay hối hận khi mảng kinh doanh đó không còn chiếm dụng tài nguyên của mình nữa. Hành động thực tế sẽ lau đi lớp hơi nước mà tư duy lý thuyết không bao giờ chạm tới được.
Giai đoạn này được gọi là vùng trung gian trong quá trình chuyển đổi. Đây không phải là một khoảng trống vô nghĩa hay thời gian lãng phí, mà là lúc để tái cấu trúc tâm lý và sắp xếp lại các khuôn mẫu hành vi cũ. Trong vùng trung gian này, cái cũ đã mất đi nhưng cái mới vẫn chưa hoàn toàn định hình, khiến bạn cảm thấy như đang lơ lửng trong không trung. Đây là giai đoạn xáo trộn giữa bản sắc cũ và bản sắc mới, nơi sự sáng tạo dễ dàng nảy mầm nhất vì các cấu trúc cũ đã bị phá vỡ. Tôi đã học được rằng giá trị của những bước đi nhỏ chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi chúng ta nhìn ngược về phía sau, sau khi đã đi qua giai đoạn bất định đó. Những bước chân tưởng chừng như vô định ban đầu lại chính là những viên gạch nền móng tạo nên con đường mà sau này bạn sẽ gọi là sự rõ ràng. Đừng mong đợi con đường hiện ra trước khi bước đi, vì chính bước chân của bạn mới là thứ tạo ra con đường đó.
Đợi chờ có giá của nó
Một trong những sai lầm nguy hiểm nhất trong quản trị là việc bám lấy một dự án đang lụi tàn chỉ vì tiếc nuối những chi phí, thời gian và công sức đã bỏ ra trong quá khứ. Đây là tình trạng sa lầy vào cam kết, nơi con người có xu hướng dồn thêm nguồn lực vào những quyết định sai lầm với hy vọng cứu vãn tình thế. Khoảng 30–40% dự án phần mềm rơi vào tình trạng này. Do tính chất vô hình của phần mềm, người lãnh đạo rất khó xác định trạng thái thực sự của dự án, dẫn đến việc càng gặp lỗi và chậm trễ, người ta lại càng đổ thêm tiền bạc và nhân lực vào thay vì dừng lại.
Việc đứng yên trong sự bất định không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn tàn phá sức khỏe tinh thần của người lãnh đạo. Trong một khảo sát trên 242 người sáng lập doanh nghiệp, 49% từng có ít nhất một vấn đề sức khoẻ tinh thần, so với 32% ở nhóm đối chứng; riêng trầm cảm là 30% so với 15%. Khi bạn giữ mình trong trạng thái không ra quyết định quá lâu, sự căng thẳng do sự không chắc chắn gây ra sẽ làm trầm trọng hóa những con số này. Tôi tin rằng việc đứng yên mãi mãi trong sự bế tắc chính là con đường ngắn nhất dẫn đến sự suy sụp về cả tổ chức lẫn cá nhân.
| Tiêu chí | Đợi rõ rồi mới bước | Bước nhỏ trong lúc chưa rõ |
|---|---|---|
| Chi phí đã chìm | Tăng dần theo thời gian chờ | Được kiểm soát qua từng thử nghiệm |
| Thông tin có được | Lý thuyết và suy diễn | Thực tế và phản ứng thị trường |
| Khả năng đảo ngược | Thấp vì đã đợi quá lâu | Cao do quy mô thử nghiệm nhỏ |
| Tác động đội ngũ | Mệt mỏi, mất phương hướng | Duy trì nhịp độ và sức sống |
| Trạng thái tinh thần | Lo âu, bế tắc kéo dài | Chủ động, học hỏi liên tục |
Tôi cho rằng việc cố gắng nhảy vào một quyết định mang tính một chiều quá sớm khi chưa có đủ trải nghiệm thực tế cũng nguy hiểm tương đương với việc đứng yên.
Năm cách để tôi bắt đầu lại
Cơ chế đầu tiên tôi thường áp dụng là phân loại các lựa chọn thành cửa một chiều và cửa hai chiều. Những quyết định thuộc loại cửa hai chiều là những việc mà nếu kết quả không như ý, tôi và bạn có thể dễ dàng quay trở lại trạng thái ban đầu. Với loại này, tiêu chí quan trọng nhất là tốc độ hành động, người quyết định thường là cá nhân phụ trách trực tiếp và kiểm chứng bằng các phản hồi nhanh từ thực tế. Ngược lại, cửa một chiều là những quyết định khó đảo ngược và vô cùng tốn kém. Trong trường hợp này, tôi phải đóng vai trò là người chủ trì việc làm chậm các quyết định để đòi hỏi những phân tích khắt khe hơn. Tôi luôn cố gắng biến những quyết định lớn thành một chuỗi các cửa hai chiều để duy trì đà tiến của tổ chức mà bạn đang dẫn dắt.
Cơ chế tiếp theo là thiết kế các thử nghiệm nhỏ có thời hạn thay vì lập những kế hoạch lớn cồng kềnh. Thay vì cam kết một chiến lược dài hạn khi bạn còn chưa rõ hướng đi, tôi khuyên bạn nên đặt ra một khung thời gian ngắn, ví dụ như một quý, để thử nghiệm một giả thuyết cụ thể. Ở đây, tôi là người quyết định việc phân bổ nguồn lực ban đầu, tiêu chí thành công không phải là lợi nhuận ngay lập tức mà là những dữ liệu thực tế thu thập được. Tôi kiểm chứng hiệu quả bằng việc đo lường liệu thử nghiệm có giúp làm sáng tỏ các giả định mơ hồ ban đầu hay không trước khi quyết định dồn thêm tài lực.
Thay đổi mục tiêu từ kết quả sang học hỏi là cơ chế thứ ba tôi dùng. Trong một thực nghiệm trên học viên quản trị kinh doanh, nhóm đặt mục tiêu học hỏi cụ thể đạt kết quả cao hơn nhóm đặt mục tiêu kết quả; những người đặt trọng tâm vào việc tiếp thu năng lực mới thường thích nghi tốt hơn với sự bất định so với những người chỉ chăm chăm vào chỉ tiêu cuối cùng. Với cơ chế này, đội ngũ của bạn được quyền tự chủ quyết định các phương pháp thử nghiệm, với tiêu chí là khối lượng kiến thức mới tích lũy được sau mỗi chu kỳ. Tôi kiểm chứng bằng cách đánh giá xem tổ chức đã hiểu thêm được bao nhiêu về những mảng thị trường mới mà trước đó ta hoàn toàn mù mờ.
Cơ chế thứ tư tôi sử dụng là chủ động thay đổi vòng quan hệ để gặp gỡ những phiên bản khác của chính mình. Khi bị mắc kẹt, bạn thường chỉ quanh quẩn với những người có cùng góc nhìn, điều này vô tình củng cố thêm sự bế tắc. Tôi quyết định dành thời gian nói chuyện với những người ở các lĩnh vực hoàn toàn khác để tách rời bản thân khỏi vấn đề hiện tại. Tiêu chí ở đây là sự đa dạng trong tư duy và tôi kiểm chứng hiệu quả bằng việc liệu mình có nảy ra được những cách tiếp cận vấn đề mà trước đó tôi chưa từng nghĩ tới hay không. Bạn sẽ thấy rằng những góc nhìn xa lạ thường là thứ giúp ta tháo gỡ những nút thắt nội tại hiệu quả nhất.
Cuối cùng, tôi luôn tìm cách cân bằng giữa việc khám phá cái mới và khai thác cái cũ. Khai thác là việc bạn tiếp tục tối ưu những gì đang có để đảm bảo nguồn sống, trong khi khám phá là dành một phần nguồn lực để thử các cơ hội mới dù kết quả còn chưa rõ ràng. Tôi là người quyết định tỷ lệ phân bổ nguồn lực này dựa trên mức độ ổn định của thị trường. Tiêu chí là sự tồn tại song song của cả hai hoạt động mà không triệt tiêu lẫn nhau. Tôi kiểm chứng bằng cách theo dõi xem có bao nhiêu ý tưởng từ quá trình khám phá bắt đầu đóng góp vào danh mục dự án tương lai của tôi và bạn.
Ranh giới của sự thử nghiệm
Mặc dù việc tiến lên bằng những bước nhỏ là cần thiết, nhưng có những tình huống mà cơ chế này có thể bị gãy. Trường hợp thứ nhất là khi nguồn tài chính đã cạn kiệt đến mức mọi quyết định đều trở thành cửa một chiều, nơi bạn không còn cơ hội để sửa sai. Khi đó, thử nghiệm trở thành một cuộc đặt cược quá sức chịu đựng. Trường hợp thứ hai là khi bạn cố tình dùng danh nghĩa thử nghiệm nhỏ để trốn tránh việc đưa ra những quyết định khó khăn mà doanh nghiệp thực sự đang cần. Điều này dẫn đến tình trạng dậm chân tại chỗ dưới vỏ bọc của sự bận rộn giả tạo.
Trường hợp thứ ba nằm ở đội ngũ. Giả sử bạn đã ở trong vùng trung gian nửa năm: bạn thấy mình đang thử nghiệm, nhưng nhân viên chỉ thấy người đứng đầu đổi ý mỗi tháng và không ai biết quý sau công ty làm gì. Nếu người lãnh đạo ở lại quá lâu trong vùng trung gian mà không đưa ra được một hướng đi cụ thể, chi phí ẩn lên tinh thần của đội ngũ sẽ rất lớn. Có một điều mà chính tôi cũng chưa có câu trả lời xác đáng: đó là bao lâu là đủ lâu để dừng một thử nghiệm và chuyển sang hành động quyết liệt. Sự nhạy cảm này đòi hỏi kinh nghiệm và sự trung thực tuyệt đối với bản thân.
Bước tiếp để nhìn thấy con đường
Nếu bạn đang điều hành một doanh nghiệp thi công và dịch vụ và thấy mình đứng yên quá sáu tháng, hãy chọn một cửa hai chiều để bước qua ngay tuần này. Sự rõ ràng không bao giờ dành cho những người đứng bên lề để quan sát, nó là phần thưởng cho những người dám dấn thân vào vùng bất định. Hãy quay lại với hình ảnh ô cửa kính mờ hơi nước ban đầu. Ta không lau sạch hơi nước bằng cách đứng nhìn hay dùng lý trí để phân tích các giọt nước mờ ảo đó. Ta chỉ có thể lau sạch nó bằng chính hơi ấm tỏa ra từ sự chuyển động của bàn tay mình. Ta bước tiếp để nhìn thấy con đường.